دکتر ابوذر ابراهیمی ترکمان
سالگرد علامه طباطبایی فرصتی است برای آموختن از عالمی که تأثیر پایداری در جهان اندیشهو معنویت گذاشت.
***
جامعیت
علامه سید محمدحسین طباطبایی(ره) از شخصیتهای جامعی است که در علوم مختلف تبحر و برجستگی داشت. از سویی در فلسفه و عرفان و تفسیر و حتی ریاضیات سرآمد بود و از سوی دیگر در فقه و اصول و علوم متداول حوزوی نیز مجتهدی کمهمتا بود و از اشعار اندکی که از او باقی است نیز میتوان دریافت که در ادبیات و شعر نیز چیرهدست بود. به دلیل نگارش دو تفسیر یکی «البیان» که در نیمه رها شد و دیگری «المیزان» که تا پایان ادامه یافت، در میان برخی به مفسر شناخته شده است و برخی نیز او را به دلیل نگارش دو کتاب وزین «البدایه والنهایه» و «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، فیلسوفی تمامعیار میدانند و برخی نیز به دلیلِ سلوک فردی و نگارش کتابهایی همچون «رسالۀ الولایه» و توشهچینی از محضرمرحوم سیدعلی قاضی(ره) عارفی واصل میدانند. اما علامهطباطبایی، همه اینها بود و به تعبیر استاد دینانی، آزاداندیشی بود که کمنظیر بود. در سالروز رحلت ایشان نکاتی از زندگی این مرد بزرگ را که برای نگارنده درسآموز بوده، بیان میکنم.
یکم: خوب شنیدن
استادی میگفت وقتی کودکی با علامهطباطبایی صحبت میکرد، ایشان با تمام وجود توجه میکرد. یک بار از ایشان پرسیدم: «حیف نیست شما با چنین توجه تامی وقتتان را برای کودک میگذارید؟» فرمود: «از کجا معلوم که این کودک از جانب خداوند مأمور نباشد تا با کلمهای مرا هدایت کند؟ »
عموماً شنیدن در میان بسیاری افراد، مهجور است، در حالی که امیرالمؤمنین(ع) درباره دوستی میفرماید: «در گذشته برادری داشتم... اگر در سخن گفتن مغلوب میشد، هرگز در سکوت، کسی بر او غلبه نمییافت. او به شنیدن حریص تر بود تا گفتن.»۱
اغلب افراد بیش از آنکه به دنبال فهمیدن باشند، به دنبال فهماندن هستند؛ اما علامهطباطبایی حتی در زمانی که جلساتی با مرحوم هانری کربن داشت، فهمیدن برایش اولویت داشت. گرچه فهماندنِ او نیز سبب تغییر عقائد هانری کربن وتحول روحی او شد.
دوم: تفکر توحیدی
نگارنده سالها پیش به همراه دوست عزیزم جناب آقای محمدحسین قدوسی نوه محترم مرحوم علامه، برای ضبط خاطرات مهندس عبدالباقی طباطبایی(ره) فرزند ارشد ایشان به منزلشان میرفتیم و ساعتی را در ذکر صالحین میگذراندیم. شبی مرحوم عبدالباقی فرمود: من نهال گلابی در حیاط کاشته بودم، پدرم صندلی خود را در کنار درخت میگذاشت و مدتی را با حیرت و توجه به آن نگاه میکرد. یک روز گفتم: « آخر حیف نیست شما که در یک ساعت میتوانید صفحاتی از تفسیر المیزان را بنویسید، وقتتان را صرف تماشای درخت گلابی میکنید؟» فرمود: «عبدالباقی! این علم توحید است. ببین چطور ریشه این درخت در خاک و آبِ شور قم جا گرفته، اما بر شاخسار، میوه شیرین میدهد. آیا اندیشیدن در این موضوع، توحیدافزا نیست؟ درخت چگونه از میان انبوه مواد معدنی موجود در خاک، میتواند تشخیص دهد که کدام ماده معدنی را و تا چه میزان نیاز دارد و نیز چگونه آب را برخلاف جاذبه زمین به بالای درخت و به داخل میوه شیرین و پاک و گوارا، منتقل میکند!»
سوم: سفرنامه معنوی
آیتالله جوادی آملی در شرحی دو جلدی خود بر رسالۀ الولایه نوشتهاند:۲ «مرحوم علامه طباطبایی در کتاب رسالۀ الولایه در پنج فصل با استفاده از ادله عقلی و نقلی به اثبات راه عرفان و مقام ولایت و باز بودن این راه و بیان طریق باریابی به این مقام منیع میپردازد. استاد علامه(ره) چون خود همانند بعضی از اساتید خاص خویش سالک این طریقت و راهی این راه بود، توانست سفرنامهای بنویسد که همان رساله ولایت است.»
بازکردن گره از راز جهان جز با شهود امکانپذیر نیست. استاد جوادی آملی میفرماید: «در علم شهودی هم که به لطف الهی اسراری را خداوند با ایشان در میان گذاشت که کسی نمیدانست؛ ولی روابط خاصی که داشتند، چه با قرآن و چه با عترت، در مکتوبات ایشان کاملاً مشخص بود. کسی که استاد نداشته باشد و حرفها را خودش طراحی کند، مخصوصاً حرفهایی که فاصلهاش با حرفهای قبلی خیلی باشد، معلوم میشود از جای دیگری جوشیده است. بعضی از مراجع نجف که به ایران آمدند و همدوره و همسن مرحوم علامهطباطبایی بودند، چندین بار به من گفتند که این حرفهای آقای طباطبایی مال خودش است، از اساتیدش نیست؛ زیرا من اساتید ایشان را در نجف میشناسم، هرگز آنها به این عمق وژرفا فکر نمیکردند و تعبیر «انسان کامل» را مکرر از آن مرجع درباره علامهطباطبایی شنیدم.»
ذهن منطقی و استدلالی علامهطباطبایی و ژرفاندیشی در قرآن و احادیث، و فهم بیبدیل و درایت تمام از متون، سبب گردید تا علامه نوآوریهای فراوانی بر اساس تکیه بر باورها و تجربههای دینی خود بکند. در رسالۀ الولایه که یکی از رسائل تألیفی ایشان در دوران اقامت در شادآباد تبریز میباشد که خود از آن با عنوان «ایام خُسران» یاد میکند، تمام مراحل نیل به مقام ولایت را برای همه میسر میداند و آنگاه مانند کسی که راهی را رفته باشد و بخواهد نشانی دقیق دهد، چگونگی طی مراحل را تبیین میکند. به تعبیر استاد جوادی آملی در کتاب شرح رسالۀ الولایه: «این کتاب سفرنامه معنوی علامهطباطبایی است» و به تعبیر رساتر ایشان: «مرحوم علامه از علمای راهی این راه بود که به مقدار اینکه راه را طی کرد، توانست برای دیگران بازگو کند؛ یعنی مشهود را مبرهن کند. آن توانایی در مرحوم علامه بود که حصول و مشهود را مفهوم و عرفان را برهان کند.»
علامه معتقد بود: «سالک سعادتمند بر اثر شدت مراقبه، به مشاهده توحید فعلی و صفاتی حضرت حق نائل میشود، همه چیز را غیر از یک فعل و صفت نمیبیند و غیر از یک علم و قدرت، نمیبیند. قدمی فراتر نهاده، به مشاهده توحید اسمائی نائل میشود و مشاهده میکند به غیر از یک عالم و قادر، چیزی نیست.»
و نیز فرمود: «سالک پس از یافتن حقیقت و نیل به توحید افعالی و صفاتی و اسمائی و ذاتی، آرامش می یابد و در آخر میفهمد چیزی را که از اول داشته و به آن توجه نداشته.» استاد جوادی آملی در «شمس الوحی تبریزی» می نویسد: «روزی از ایشان پرسیدم: آیا شما کلی انسان را درک کردهاید؟ (یعنی انسان بدون در نظر گرفتن دست و پا و جسم) فرمود: تا حدودی. این پاسخ بیانگر آن است که راز بر او گشوده شده بود و میکوشید آن را تبیین کند.»
گره را ز راز جهان باز کن
که آسان کند باده دشوارها
چهارم: تجربه عرفانی شایگان
اما درک ابعاد معنوی علامهطباطبایی شاید از زبان یک شخصیت غیر روحانی شنیدنیتر هم باشد. داریوش شایگان فیلسوف و هندشناس معروف میگوید:
یک تجربه شگفت که با او (علامهطباطبایی) داشتم، ملاقات دوبهدویی بود که زمانی در خانهای در شمیران بین ما دست داد. قرار بود که همه اهل محفل، در آنجا گرد هم آیند. من به آنجا رفتم؛ اما بقیه غایب بودند. احتمالاً تاریخ جلسه را اشتباه کرده بودند. ما تنها بودیم. شب فرا میرسید و از گردسوزهایی که در طاقچهها نهاده بودند، نور صافی میتراوید. مانند همیشه روی زمین بر مخدّه (بالش) نشسته بودیم، من از استاد درباره وضعیت اخروی و اینکه چگونه روح، نماد ملکاتی است که در خود انباشته و پس از مرگ، آنها را در جهان برزخ متمثّل میکند، سؤال کردم.
ناگهان استاد که معمولاً بسیار فکور و خموش بود، از هم شکفت. از جا کنده شد و مرا نیز با خود برد. دقیقاً به خاطر ندارم که از چه میگفت، اما آن فوران ِحالهای دمادم را که در من میدمید، خوب به یاد دارم. احساس میکردم که عروج میکنم. گویی از نردبان هستی بالا میرفتیم و فضاهایی هر دم لطیفتر را بازمیگشودیم. چیزها از ما دور میشدند. هوای رقیق اوجها و حالی را که تا آن زمان از وجودش بیخبر بودم، حس میکردم.
سخنان استاد با حسّ بیوزنی و سبکی همراه بود. دیگر از زمان غافل بودم. هنگامی که به حال عادی بازآمدم، ساعتها گذشته بود. سپس سکوت، مستولی شد. ارتعاشهای عجیبی مرا تسخیر کرده بود؛ رها و مجذوب در خلسه صلحی وصفناپذیر بودم. استاد از گفتن ایستاد و سپس چشمانش را به زیر انداخت. دریافتم که بایست تنهایش بگذارم. نهتنها به سؤالم پاسخ گفته بود، بلکه نفس تجربه را در من دمیده بود. این تجربه را دیگر برایم تکرار نکرد؛ اما یقین دارم که اهل باطن و کرامات بود، ولی در برابر مخاطبان ناآشنا دم فرو میبست...»۳
پنجم: اهتمام به دیگران
دوست عزیزم، جناب آقای محمدحسین قدوسی، نوه آن مرحوم میفرمود در ایام کسالت علامه، روزی سرِ ظهر کسی درِ منزل را زد، برادر شهیدم از اینکه در این زمان نامناسب کسی در میزند، رنجید و رفت تا در را باز کند و مرحوم علامه از حالت او فهمید که ممکن است عتابی به مراجعهکننده شود، حالت التماسی به خود گرفت و از اخوی خواست نرود و خود با کهولت سن و حالِ نامساعد دم در رفت. این ویژگیها یعنی ریختن تعالیم برآمده از دانایی به جان و تبدیل آنها به دارایی است.
ششم: دقت نظر
مرحومان آیتالله پهلوانی و آیتالله جعفری از علامه درخواست میکنند تا جلسه اختصاصی برایشان ترتیب دهد که ایشان عذرخواهی میکنند و آنان به اخوی مرحوم علامه، آیتالله سید محمدحسن الهی گلایه میکنند و او از برادرش میخواهد که اجابت کنند و ایشان میپذیرد و حدود ۲۵۶ جلسه برگزار میشود. حاصل این جلسات در کتاب چهار جلدی «ثمرات حیات» از زبان مرحوم پهلوانی و در کتاب «جام صهبا» از زبان مرحوم سیدعبدالله جعفری آمده است. در لابلای آن دو کتاب نکات ارشمندی هست که خواندنش بسیار مفید است. یک بار از مرحوم علامه میپرسند: «اگر قرآن فرموده است: لیَغفِرَ لَکَ الله مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ و مَا تَأَخَّر،۴ یعنی خداوند گناهان پیشین و گناهای آینده تو را میبخشد، پس چرا پیامبر باید عبادت کند؟» علامه میفرماید: «این معنی درست نیست؛ زیرا اگر چنین باشد، عفوِ خداوند بیمعنی میشود. منظور گناه های قبلی و گناهانی است که اخیراً انجام شده است و نه گناهان آینده.»
در جای دیگری میپرسند: «کسانی که اصول دین را نمیپذیرند، آیا کافر هستند؟» علامه سکوت میکند و پاسخ نمیدهد. اصرار شاگردان سبب میشود مختصراً بگوید: «اصول دین تحقیقی است و نه تقلیدی.»
هفتم: یک آیه و دو برداشت
درباره آیه شریفه «سَنُرِیهِم آیاتِنا فِی الآفاقِ و فی أنفُسِهِم حَتَی یَتَبَیَّنَ لَهُم أنَّهُ الحَقُّ أوَلَم یَکفِ بِرَبِّکَ أنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیءٍ شَهِید» (فصلت، ۵۳)۵ علامه در المیزان، «شهید» را به معنی «گواه و عالم» میگیرد و چنین معنی میکند: «آیا کافی نیست که خداوند بر هر چیز گواه است؟» اما در رسالۀ الولایه، شهید را به معنی «مشهود» میگیرد (مانند قتیل به معنی مقتول) و معتقد است بخش اول آیه، شناخت آفاقی و بخش دوم، شناخت انفسی و بخش نهایی، شناخت شهودی خداست؛ معنی بخش اخیر چنین میشود: «آیا کافی نیست که خداوند قبل از هر چیزی، مشهود است؟» البته حرف «عَلی» نیز در تأیید معنی دوم است.
پینوشتها:
۱. نهج البلاغه، حکمت ۲۸۹
۲. جوادی آملی، عبدالله، تحریر رسالۀ الولایه شمس الوحی تبریزی، نشر اسراء، ج۱
۳. داریوش شایگان، زیر آسمانهای جهان، ترجمه نازی عظیما (تهران: نشر فرزان روز، ۱۳۷۴)، ۹۵ ـ ۹۷
۴. فتح، ۲
۵. به زودی نشانههای خود را در کرانه ها و اطراف جهان و در نفوس خودشان به آنان نشان خواهیم داد تا برایشان روشن شود که بی تردید او حق است. آیا کافی نیست که پروردگارت [با ظاهر کردن حقایق و دلایل] بر همه چیز گواه است [که تنها او آفریننده و بی نیاز است و غیر او مخلوق و از هر جهت نیازمند به اوست].
شما چه نظری دارید؟